Hội chứng rung lắc là gì?
Hội chứng rung lắc (Shaken baby syndrome - SBS) là một chấn thương não nghiêm trọng, thường xảy ra khi bố mẹ hoặc người chăm sóc trẻ rung lắc trẻ để giải tỏa sự cáu gắt hay thất vọng, thường bởi trẻ không ngừng khóc. Hội chứng này phổ biến hơn ở trẻ dưới 2 tuổi, đặc biệt ở trẻ sơ sinh đến 8 tháng, bởi đó là lúc trẻ có xu hướng khóc nhiều nhất. Tuy nhiên, trẻ dưới 5 tuổi cũng có thể bị ảnh hưởng.
Theo nghiên cứu của các chuyên gia CDCP (Center for Disease Control and Prevention), mỗi năm ở Mỹ có khoảng 2.000 trẻ tử vong do hội chứng rung lắc. Đây là nguyên nhân phổ biến gây ra tử vong và tàn tật lâu dài ở trẻ nhỏ.
Nguyên nhân gây ra Hội chứng rung lắc là gì?
Nguyên nhân dẫn đến hội chứng này thường là do việc rung lắc quá mạnh nhằm dỗ cho trẻ bớt khóc, thói quen đưa võng, lắc nôi ru trẻ ngủ, hoặc những động tác đơn giản khi chơi đùa với trẻ như: bế xốc, tung cao trẻ, bồng trẻ đưa lên đưa xuống nhanh, ẵm trẻ đưa lên cao làm máy bay... Trẻ có thể gặp nguy hiểm dù chỉ với 5 giây lắc. Hội chứng rung lắc ở trẻ nhỏ được so sánh tương tự như người lớn bị tai nạn chấn thương sọ não do tai nạn giao thông.
Trong độ tuổi này, trọng lượng đầu trẻ chiếm khoảng 1/4 trọng lượng cơ thể, não bộ chưa phát triển nhiều, lại nằm “trôi nổi” trong môi trường dịch não tủy bao bọc xung quanh và cơ cổ rất yếu ớt mỏng manh. Khi bị rung lắc mạnh, nhất là động tác tung hứng, quay vòng tròn, khối não sẽ di chuyển theo quán tính và có thể bị va đập vào bên trong hộp sọ, làm não bị sưng phù, áp lực nội sọ tăng lên và tổn thương các mạch máu trong não.
Các tổn thương não sẽ để lại nhiều di chứng thần kinh lâu dài cho trẻ. Tổn thương nhẹ có thể làm cho trẻ chậm phát triển tinh thần, mất khả năng nói năng lưu loát, giảm khả năng học tập. Nếu tổn thương nặng có thể gây xuất huyết võng mạc mắt, giảm thị lực hoặc mù, điếc, liệt thần kinh, co giật, thậm chí gây tử vong.
Các yếu tố nguy cơ dẫn đến Hội chứng rung lắc
Rung lắc là chấn thương đầu do lạm dụng thường gặp và có thể xảy ra ở trẻ nhỏ. Trong đó, một số yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến hội chứng cho trẻ như:
- Những kỳ vọng không thực tế của bố mẹ vào trẻ
- Bố mẹ quá trẻ, chưa có kinh nghiệm chăm sóc trẻ
- Tâm lý căng thẳng
- Bạo lực gia đình
- Sử dụng rượu, thuốc hoặc các chất gây nghiện
- Tâm lý trầm cảm
- Đã từng chịu ngược đãi khi còn nhỏ
Trong việc chăm sóc trẻ hàng ngày, rất thường thấy nhiều bậc phụ huynh rung lắc trẻ và nghĩ rằng hành động này có thể làm dịu trẻ khóc hoặc ngủ dễ hơn. Tuy nhiên, kiểu chăm sóc sai lầm này có thể gây ra hậu quả vô cùng nghiêm trọng.
Dấu hiệu, triệu chứng nhận biết Hội chứng rung lắc
Hội chứng này rất thường gặp và đặc biệt nguy hiểm ở trẻ. Tuy nhiên, lại rất khó để phát hiện vì những biểu hiện đa dạng và dễ nhầm lẫn trong những bệnh lý khác.
Thông thường rất khó nhận thấy rõ rệt dấu hiệu bên ngoài hoặc triệu chứng thực thể do hội chứng ở trẻ, bởi các biểu hiện rất dễ thay đổi do sự phù não lan tỏa thứ phát sau chấn thương. Chúng có thể xuất hiện ngay lập tức sau khi trẻ bị rung lắc và đạt đỉnh điểm sau 4-6 giờ. Những triệu chứng dưới đây có thể giúp nhận ra trẻ đang mắc tình trạng rung lắc:
Triệu chứng cơ năng
- Rối loạn tri giác ở nhiều mức độ;
- Lừ đừ, vật vã, hoặc hôn mê;
- Co giật;
- Giãn đồng tử và không đáp ứng với ánh sáng;
- Nôn;
- Chán ăn;
- Nhịp thở chậm và bất thường;
- Nằm ở tư thế đầu ngửa ra sau và lưng cong hình vòng cung.
Triệu chứng thực thể
- Xuất huyết võng mạc;
- Xuất huyết não kín (dưới màng cứng, ngoài màng cứng, dưới nhện, dưới lớp Galea);
- Bầm tím mặt, da đầu, cánh tay, lưng hoặc bụng;
- Huyết áp thấp bất thường;
- Thóp phồng.
Hội chứng rung lắc gây ra những hậu quả gì?
Việc rung lắc ở trẻ, dù có hay không sự giảm tốc độ đột ngột của đầu do va vào bề mặt cứng, có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng sau:
- Tụ máu dưới màng cứng: Là sự tích tụ máu giữa bề mặt não và màng cứng (lớp màng xơ bao quanh bề mặt não). Xảy ra khi những tĩnh mạch cầu nối giữa não và màng cứng bị kéo căng vượt quá khả năng đàn hồi, vỡ ra và chảy máu.
- Tụ máu dưới nhện: Là sự tích tụ máu giữa màng nhện (lớp màng giống như màng lưới bao quanh bề mặt não chứa đầy dịch não tủy) và não.
- Chấn thương trực tiếp trên bề mặt não khi não đập vào mặt trong của bản sọ.
- Sự xé rách hoặc đứt gãy các nhánh tế bào thần kinh ở vỏ và các cấu trúc sâu của não gây bởi sự va chạm đối với não.
- Những tổn thương cho tế bào não khi những sợi thần kinh bị tổn thương giải phóng chất hóa học gắn kết với oxy lấy đi từ não.
Những tổn thương khác bao gồm
- Xuất huyết võng mạc: ở nhiều mức độ từ vài điểm xuất huyết rải rác cho đến xuất huyết lan tỏa nhiều lớp của võng mạc.
- Vỡ xương sọ: Hậu quả từ sự va chạm đầu trẻ với những bề mặt cứng hoặc mềm.
- Gãy xương: Bao gồm xương sườn, xương đòn và tứ chi, bầm tím mặt, đầu và toàn cơ thể.